Om het hoofd te bieden aan de toenemende druk op de watervoorraden, organiseren plattelandsgemeenschappen die dagelijks afhankelijk zijn van water zich collectief. Ze combineren voorouderlijke tradities, lokale solidariteit en praktische innovaties om de milieu-uitdagingen aan te gaan die hun dagelijks leven beïnvloeden.
Dit alles toont het toenemend aanpassingsvermogen van de gemeenschappen, die hun knowhow, sociale cohesie en bereidheid tot verandering inzetten om waterschaarste en vervuiling aan te pakken. Door traditionele praktijken, collectieve acties en lokale innovaties te combineren, bouwen ze beetje bij beetje hun veerkracht op tegen de veranderingen in hun omgeving.
Deze initiatieven zijn gericht op het herstel van ecosystemen, het verbeteren van de toegang tot water en het versterken van de veerkracht van de bevolking. Join For Water en zijn partners volgen deze acties op de voet en trekken er lessen uit om eigen interventies op basis van natuurgebaseerde oplossingen te documenteren en te verbeteren. Lees hierover meer in: Op de natuur gebaseerde oplossingen.
Aanpassing door de gemeenschap en traditionele kennis
In Benin zetten de inwoners van Aguégués zich in voor herbebossingsprojecten om bodemerosie tegen te gaan. Dit gaat gepaard met een geleidelijke verandering in de visserijpraktijken: het gebruik van acadjas, een traditionele methode waarbij een constructie met takken in het water vissen aantrekt, wordt steeds vaker vervangen door duurzamere technieken zoals gecontroleerde visserij. In andere plaatsen, zoals Dedekpoe, Gogbo en Avlo-village, moedigen bewustmakingscampagnes de boeren aan om het gebruik van chemicaliën te beperken, de oevers te beschermen door bomen aan te planten en deel te nemen aan gemeenschapswerkzaamheden om verzande kanalen schoon te maken. In Avlo-village is een landweg aangelegd om de toegang tot het dorp in het droge seizoen, wanneer de waterwegen ontoegankelijk worden, te vergemakkelijken.
Traditionele landbouwpraktijken
In Burundi worden traditionele landbouwpraktijken opnieuw ingezet om beter om te gaan met erosie en klimaatschommelingen. Door gemengde landbouw en het gebruik van lokale gewassen wordt de bodem beschermd en is er een betere opslag van watervoorraden. In Muhenga hebben huishoudens nu een installatie om regenwater van daken op te vangen, in combinatie met putten om de toegang tot water te verbeteren. Geulen graven op de hellingen of aanplantingen zetten wordt vaak toegepast om bodemerosie tegen te gaan. In Rurabo schakelen boeren over op gewassen die beter bestand zijn tegen droogte en beter zijn aangepast aan de nieuwe klimatologische omstandigheden.
“Dankzij het aanleggen van contourlijnen is de erosie sinds twee jaar gestopt”, getuigt Mukeshimana Lehema, een boerin in Caranka, Burundi.
In Mali ondernam Dalakana collectief actie, zoals het uitdiepen van vijvers om hun opslagcapaciteit te vergroten, het verbod op landbouw langs de oevers en het reguleren van het watergebruik voor de irrigatie van groenten. Deze regels maken deel uit van een lokaal waterbeheer dat gebaseerd is op overleg en verantwoordelijkheid.
In de DR Congo hebben de inwoners van Idiofa zelf regels ingesteld die voor de hele gemeenschap gelden om de laaggelegen gebieden te beschermen en houden ze toezicht op bosbranden die de aantasting van ecosystemen versnellen. Ze maken ook gebruik van traditionele praktijken, zoals het opslaan van regenwater in reservoirs die volgens lokale technieken zijn gebouwd.
In Oeganda, in het dorp Nyakacwamba vormt de aanplant van exotische bomen een bedreiging voor de watervoorraden. Om de bronnen in stand te houden, hebben de inwoners de schadelijke soorten gekapt en zijn ze gestopt met landbouw in de wetlands. Tegelijkertijd hebben ze inheemse soorten aangeplant om de bodem te stabiliseren en te herstellen. Bovendien is het verbranden van struikgewas verboden.
“Van kinds af aan is ons geleerd dat we geen bomen mogen kappen in de buurt van waterbronnen”, vertelt Patrick Muhumuza, landbouwer in Nyakacwamba, Oeganda.
Vanwege het gebrek aan financiële middelen is een spaar- en kredietgroep opgericht, waardoor vrouwen 2500 Oegandese shilling en mannen 5000 shilling kunnen sparen, wat de economische situatie ten goede komt. Net als in Benin worden er bewustmakingscampagnes gevoerd onder de dorpsbewoners, met name over het bijhouden van water op het juiste moment, het duurzaam beheer van waterbronnen en herbebossing.
Voorouderlijke kennis
In deze Afrikaanse regio’s speelt voorouderlijke kennis een essentiële rol. Naast landbouwpraktijken zijn ook spirituele overtuigingen en rituelen nog steeds zeer aanwezig. In Benin worden figuren als Zangbéto aangeroepen om de lokale beheersregels te doen naleven, terwijl in Dangbo ceremonies worden georganiseerd om de voorouders te smeken in tijden van droogte. Deze tradities gaan vaak gepaard met concrete acties, zoals de bestrijding van invasieve planten, het collectief schoonmaken van bronnen of het sensibiliseren van vissers voor de gevolgen van vervuiling.
In Zuid-Amerika zijn de benaderingen minder gekenmerkt door spirituele rituelen, maar ook daar mobiliseren gemeenschappen hun traditionele kennis. In Chontali, Peru, herbebossen de inwoners met inheemse soorten uit lokale kwekerijen om ecosystemen te herstellen en de watercycli te reguleren. Gemeenschapsorganisaties zoals Páramo en Ríos del Inca promoten een circulaire landbouw rond de koffieteelt, die milieuvriendelijk en waterbesparend is. Tegelijkertijd ontstaan er burgerinitiatieven in de vorm buurtbrigades die openbare ruimtes schoonmaken, voorlichting geven over het behoud van het natuurlijke erfgoed en afvalscheiding promoten, ook al blijft de valorisatie van bioafval beperkt. Het project “Chontali vivo” belichaamt deze geïntegreerde dynamiek waarin ecologie, cultuur en lokaal bestuur samenkomen.
Uitdagingen om verder aan te pakken
Ondanks de vele gemeenschapsinitiatieven blijven er meerdere obstakels die hun inspanningen belemmeren.
“We staan machteloos toe te kijken hoe onze gewassen om water vragen”, getuigt Fulbert Houessou, een boer in Dangbo, Benin.
Een van de eerste uitdagingen is het mobiliseren van de gemeenschap op lange termijn. Het voortbestaan van initiatieven hangt af van het vermogen van toekomstige generaties om het over te nemen. Dit vergt een continue bewustmaking, met name bij mensen die niet-duurzame landbouw bedrijven, in rivierbeddingen verbouwen of bronnen vervuilen.
Slechte landbouwpraktijken, ontbossing en overmatig gebruik van gewasbeschermingsmiddelen blijven schadelijk voor de ecosystemen, bij gebrek aan toegankelijke alternatieven en een echt collectief bewustzijn. In verschillende regio’s beperkt het gebrek aan basisuitrusting (schoppen, schoffels, werktuigen) de doeltreffendheid van de acties van de gemeenschap op het terrein.
Educatieve ondersteuning
Daar komt nog bij dat er in sommige gemeenschappen onvoldoende opleiding is en onvoldoende kennis over het milieu, wat een duurzame gedragsverandering in de weg staat. Een mentaliteitsverandering vereist educatieve ondersteuning en soms de toepassing van lokale regels of wetten om onzorgvuldig gedrag te bestraffen.
In contexten waar economische belangen concurreren met natuurbeschermingsdoelstellingen, zoals in Chontali in Peru, is het moeilijk om een consensus te vinden tussen de bescherming van ecosystemen en de eisen van rentabiliteit. Deze spanning tussen milieu en ontwikkeling blijft een belemmering voor coherente collectieve actie. Logistieke en financiële beperkingen, met name in DR Congo met slechte wegen of onvoldoende middelen, beperken de omvang van de gemeenschapsinterventies. Het gebrek aan financiering remt ook de opschaling van goede praktijken en het vermogen van gemeenschappen om duurzaam om te gaan met de druk op hun watervoorraden.
Reactie van Join For Water en zijn partners
Via zijn programma’s werken Join For Water en zijn partners actief aan het aanpakken van een groot aantal uitdagingen waarmee gemeenschappen worden geconfronteerd bij het beheer en de bescherming van hun watervoorraden. We passen op de natuur gebaseerde oplossingen toe die op grotere schaal kunnen worden overgenomen om de veerkracht van kwetsbare bevolkingsgroepen te vergroten. Deze inspanningen maken deel uit van een bredere aanpak die gericht is op het creëren van een omgeving die bevorderlijk is voor duurzaam waterbeheer, aangestuurd door de gemeenschappen.
Het artikel Op de natuur gebaseerde oplossingen belicht de op de natuur gebaseerde oplossingen die door Join For Water en haar partners worden toegepast.
Dankwoord
Wij willen onze collega’s, onze partners en in het bijzonder de leden van de gemeenschappen wier stemmen en ervaringen dit artikel hebben gevormd, hartelijk bedanken.